Сэтгэлийнхээ гүн рүү хийх аялал буюу трип хоп

АНУ-аас гаралтай хип хоп 1990-ээд оны эхэн үед хөгшин тивийн ихэмсэг, ёсорхуу англичуудын дунд түгэхдээ электро, жааз, реггитэй сүлэлдэн, өвөрмөц нэгэн урсгал үүсгэсэн нь трип хоп юм. Лондонгоос 160 км-ийн зайд орших Бристол хэмээх жижиг хотод энэ урсгал анх үүссэн юм. Дэлхийд ид цэцэглэн хөгжиж байсан хип хопыг Их Британийн дижи нар өөрсдийн хувилбараар баяжуулан, трип хопын үндсийг тавьсан түүхтэй.
Энэ урсгал хэдийгээр хип хоп, электро урсгалаас үүссэн боловч “харуудын” яриа, бүдүүлэг гэмээр үг хэллэгээс ангижарч, дээд түвшинд, илүү оюунлаг хэлбэрээр хөгжсөн гэж мэргэжилтнүүд, хөгжмийн шинжээчид дүгнэдэг.
Бөмбөрийн удаан боловч хүчтэй, хүнд цохилт, аргил гитарын хэмнэл, электро хөгжмийн элементүүд, гоцлол дуучны шивнэх мэт үгс нийлж, этгээд сонин аялгуу үүсгэн, сонсогчыг өмнө нь хэзээ ч очиж байгаагүй тэр зүгт залах шиг. Ийм учраас л хөгжим судлаачид энэхүү шинэ урсгалыг англи хэлний
“trip” буюу аялал гэсэн утгатай үгээр нэрлэсэн биз.
1991 оны наймдугаар сарын 8-нд Бристолоос гаралтай “Massive attack” хамтлаг “Blue Lines” буюу “Цэнхэр шугам” цомгоо гаргасныг анхны трип хоп уран бүтээл гэж тооцдог. Тус хамтлагынхны “ойлгомжтой ч, ойлгомжгүй” хөгжим тоглох, бүтээх санаа нь ийн биеллээ олсон аж. Тэрхүү цомог гарсан цагаасаа л хит жагсаалтыг тэргүүлж, борлуулалтаараа хошуучлан, “Дэлхийн бүх цаг үеийн хамгийн шилдэг цомог”-ийн жагсаалтад багтсан юм. Энэ нь трип хопын хөгжил болон дэлхийд тархахад том алхам болсон. Энэ мөчөөс эхлэн залуучуудын сэтгэлийг гижигдсэн трип хоп эгнээгээ тэлж, 1994 оноос “Portishead” , “Tricky” , “Red Snaper”, “Night on Earth”, Bjork нарын уран бүтээлч гарч ирэв.
Тэр дундаа “Portishead” бол трип хопыг дэлхийн чихэнд хадаасан сод хамтлаг. Электро хэмнэл, симфони найрал хөгжмийн эгшиг, гоцлол дуучин Бет Гиббоны хүчирхэг хоолой. Трип хоп. Уйтгар гуниг “ханхалсан” тэдний хөгжим дарамттай мэт санагддаг ч, сонсох тусам гүнд нь уусан орохуй.
Трип хопын анхдагч хамтлагууд шинэ, шинэ дуугаралт бий болгон, үндсийг нь тавьчихаад байлаа. 1990-ээд оны дунд үе гэхэд уг урсгал ерөнхийдөө бүрэлдэн тогтсон гэж болно. “Morcheeba”, “Sneaker Pimps”, “Alpha”, “Mudville” зэрэг трип хопын дунд үеийн төлөөлөгч болсон хамтлаг тэр цагт гарч ирсэн. Гэхдээ трип хоп нэгэнт хэлбэрээ олсон гээд цааш өөрчлөгдөөгүй гэсэн үг биш. Суурь нь тавигдсан урлагийн төрөл шинэчлэгдсээр, R’nB, drum’n bass гээд орчин үеийн бусад урсгалтай сүлэлдэн хөгжжээ. Угаас анх гарч ирж буй зүйлс хуучны хөрсөн дээр цэцэглэж, бусад салбараар услуулан, ургаж “шинэ” хэмээн нэрлэгддэг шүү дээ. Тэр жишгээр трип хоп ч хөгжмийн олон янз урсгалын элементүүдийг шингээсэн байдаг.
Трип хоп анх сонсогдож эхлэхэд, судлаачид үүнийг “харанхуй, бүүдгэр” хэмээн тодорхойлж байсан гэдэг. Харин шинэчлэгдэн хөгжсөөр буй энэ урсгал өнөөдөр “харанхуй, гүн” хэмээгдэх болж. Мэдэхгүй хүн бол зугтмаар ийм тодорхойлолт авах болсон “гол буруутан” нь трип хопын хөгжмийн хэмнэлээс гадна дууны үг.
Мэдээж бүхий л төрлийн хөгжим сэтгэл мэдрэмжийн толь, түүний олон янзын илэрхийлэл байдаг. Тэр ч утгаараа дууны утга, шүлгийн сэдэв хязгааргүй. Харин трип хоп дууны сэдэв азгүй дурлал, бүтэлгүй хайр, сэтгэлийн эмзэг байдал, бодит байдлаас тасрахуй, хаа нэг тийш одохыг хүсэх тэмүүллийг голчлон хамардаг.
Мөн үүнээс шалтгаалан трип хопыг “ганцаардмал хүмүүсийн хөгжим” гэх нь ч бий. Гэвч судлаачид үүнийг юу ч гэж тодорхойлсон бай, шүтэн бишрэгч, хөгжимд дурлагчид л сонсох эсэхээ шийднэ. Трип хопт зүрхээ “өгсөн” хүмүүст хөгжмийн баргар байдал, хэт дарамттай хэмээн хүмүүсийн гоочлох ч хамаагүй биз.
Чихнээ эгшиглэн, тархи цочоон, зүрх гижигдэх мэт уг урсгалын хөгжим өдгөө улам ч баяжин, хөгжсөөр байна. Шуугиан тарьж, дуулиан болон амьдардаг “од”, ганган хээнцэр хувцас, гадаад үзэмж, нүсэр тайз аль нь ч трип хопт хүртээлгүй мэт. Дуучин, хөгжимчдийн авьяас чадвар нь бүхнийг илэрхийлнэ. Түүгээр дамжуулан сонсогчийг хэзээ ч очиж байгаагүй газар хүргэж, цэвэр мэдрэмжийг түгээдэг.
Гэхдээ трип хоп нь жирийн нэг аялал бус утгыг ухаж, хэмнэлийг мэдэрч, хязгааргүй уудам гадаад орон зай руу бус, сэтгэлийнхээ хаалгыг нээн, өөрийнхөө гүн рүү хийх аялал юм.

Энгийнээс этгээдийг эрсэн Энди Вархол

Шаргал үс, улаан уруул, урин дуудсан төрхөөрөө дэлхий нийтийг байлдан дагуулсан Мэрилин Монрог үе үеийн зурагчид, зураачид бүтээлдээ мөнхөлж, гэрэл зургийн хальснаа буулгасан. Тэр дундаас нэг хавтгай дээр Монрог дөрвөн янзаар дүрслэн зурсан зургийг мэдэхгүй хүн ховор. Тэгвэл энэ нь поп-арт урсгалын бүтээл юм. Энэр уран бүтээл туурвидаг гол төлөөлөгч бол Энди Вархол. Тэрбээр хоол хүнсний бүтээгдэхүүнээс эхлээд оддын хөргийг өөрийн өвөрмөц арга хэлбэрээр буулгаснаараа дэлхийд танигдсан билээ.

Хүн болгон олж харж чаддаггүй ч бүх зүйл өөрийн гэсэн гоо сайхныг агуулдаг
Энди Вархол
Өнгөрсөн зууны 50-иад оны сүүлчээс Их Британи, Америкт поп-арт хэмээх урлагийн
шинэ төрөл үүссэн цагаасаа хөгжлийн хурдны замд салхи татуулан давхисан юм.
Өдөр тутмын хэрэглээ, ахуйн жижиг зүйлсийн онцлог, нууцлаг тал, хүмүүсийн анзаардаггүй зүйлийг харуулж, тэр бүр нүдэнд өртдөггүй энгийн л үйлдэл, эд хэрэгслээс сэдэвлэн урлагийн бүтээл хийдэг нь поп-артын гол онцлог чанар. Тиймээс ч “популяр” буюу “түгээмэл, олон нийтийн” гэсэн утгаар нэрлэгдсэн аж. Энэхүү урсгалыг дэлхийд таниулж, жинхэнэ “поп” болгосон уран бүтээлч бол Энди Вархол. Дэлхийн өнцөг булан бүрээс “Америк мөрөөдөл”-ийг тээн, шинэ тивд цугларч байсан олон мянган цагаачдийн нэг болсон словян гаралтай Андрей Вархол, Жулиа Вархол нарын гурав дахь хүү болон 1928 онд мэндэлсэн тэрбээр 1930-аад оны их хямралын үед, үйлдвэрийн утаа, тоос шороо татуулсан саарал дүүрэгт өсчээ. Түүний онцгой авьяас нь бага байхаас л илэрч байсан гэдэг. Энди зургаан настайдаа өвчний улмаас орноосоо өндийх тэнхээгүй болж, ээж, ах нар нь түүнд ээлжлэн зураг зурах аргачлалын тухай ном уншиж, дүрс гэрэлтүүлэн буулгах арга зааж, элдэв янзын зураг харуулдаг байв. Гэрийнхнийх нь анхаарал халамж өөрийнх нь авьяастай нийлэн хүүгийн оюуныг усалж, ирээдүйн шилдэг бүтээлч болох хөрсийг бүрдүүлсэн биз. Эдгэрснийхээ дараа ахлах сургуульд орж, 16 настайдаа төгсчээ. Эндигийн аав Андрей Вархол 1942 онд таалал төгсөж, тэдний гэр бүлийн амьдрал хүнд бэрх байсан ч тэрбээр үргэлжлүүлэн сурах бодлоо орхисонгүй. 1945 онд залуу хүүд Улсдаа томоохонд тооцогдох Карнегийн Технологийн их сургуульд сурах урилга иржээ. Тэрбээр гэр бүлээсээ ганцаараа дээд сургуульд орсон юм. Гэсэн ч жилийн дараа Энди шалгалтандаа унаж, сургуулиас хөөгдсөн гэдэг. Аз болж залуугийн авьяас чадварыг анзаарсан нэгэн профессор зуны сургуульдаа элсүүлжээ. Тэрбээр сурахын хажуугаар ах нартаа тусалж, ногоо зарж, худалдан авагчдын хөргийг зурж өгдөг байж. Удалгүй Энди нэгэн их дэлгүүрийн цонх чимэглэх ажилд орсноор загварын ертөнцтэй танилцсан нь түүний хожмын бүтээлүүдэд тод тусгал олжээ.

“Чи юунд хамгийн их дуртай вэ” гэж нэг хүн надаас асуусан. Ингэж л би зураг зурах замыг эргэлтгүй сонгосон юм.
Энди Вархол
1949 онд Энди Вархол сургуулиа төгсөж, урлагийн ертөнцөд нэрээ дуурсгах их хүсэл өвөртлөн, ангийн анд Филип Перлстайны хамт Нью-Йоркийг зорьжээ. Тэнд байх хугацаандаа зар сурталчилгаа, зураг чимэглэлийн салбарт ажиллах болов. 1950-иад оны дунд үеэс хэний ч танихгүй нэгэн залуугийн энгийн хэрнээ этгээд сонин бүтээлүүд шүүмжлэгчдийн анхаарлыг татаж, олонд танигдаж эхлэв. “Vogue”, “Bazaar”, “The New Yorker” гэх мэт загварын шилдэг сэтгүүлүүд түүнтэй хамтран ажиллах гэрээ хийв. Хүн дуртай зүйлээ хийж байхдаа хамгийн аз жаргалтай байдаг. Хэдийгээр Энди нэр хүндтэй газруудад ажиллаж байсан ч жижиглэнгийн дэлгүүрүүдийн цонх, ханын чимэг зэргийг ч хийсээр байжээ.
1956 онд тэрбээр Нью-Йоркийн орчин үеийн урлагийн музейд үзэсгэлэнгээ гаргасан нь поп-арт урлагийг олонд таниулан тунхаглаж, хүлээн зөвшөөрүүлж чадсан том үйл явдал болсон гэдэг.
1960 он гэхэд Америк даяар Энди Вархолыг мэддэг болж. Ялангуяа урлаг, хувцас загвар, зар сурталчилгааны салбарт түүнийг хүндлэн, авьяас билэгт нь мэхийжээ. Тэрбээр кино жүжигчид, рок оддыг хүссэн янзаар нь зурж, ихэнх америкчуудын оройн хоолны цэсэнд зоолттой байдаг лаазалсан бүтээгдэхүүн, 25 центийн үнэтэй кока кола гээд энгийн зүйлийг өөр өнцгөөс нь харуулж, цоо шинэ урлагийг бүтээсэн билээ.
Түүний уран бүтээлийн оргил үе бол 1960аад он. Тэрбээр зогсоо зайгүй ажиллаж, эцэс төгсөлгүй эрэл хайгуул хийж байсан юм. Энэ үед л тэрбээр нэрийн хуудас нь болсон Мэрилин Монрогийн хөрөг, гутлын шинэ загваруудаа хийсэн.

Бизнесийн салбарт амжилттай ажиллана гэдэг сэтгэл татам сайхан урлаг. Учир нь мөнгө хийнэ гэдэг авьяас чадвар шаардсан урлагийн нэг төрөл.
Энди Вархол
Энди Вархол зөвхөн уран зургийн салбарт ажиллаагүй. Кино урлагт хүч үзэж, хамтлаг хүртэл байгуулсан. Тэр байтугай “Энди Вархолын 15 минут” нэвтрүүлэг цацаж, одоог хүртэл хэвлэгдсээр буй “Interview” сэтгүүлийг эрхлэн гаргадаг байжээ. “Ирээдүйд ямар ч хүн 15 минутын дотор л од болох боломжтой болно” хэмээн тэрбээр нэгэнтээ хэлж байсан нь өнөөдөр биеллээ олсон. Галзуу мэт зүтгэх галт тэрэгний хурдаар дэлхий хувьсан өөрчлөгдөхийг Энди хэдийнэ зөгнөн хэлсэн нь энэ.
1960-аад оны дунд үед Нью-Йоркийн Манхэттэнд тэрбээр өөрийн үйлдвэрийг байгуулсан. Гэхдээ гутал, цүнх, хоол, хүнс бус урлаг “үйлдвэрлэдэг” байлаа. Тэнд л рок хөгжмийн домог болсон хамтлагуудын нэг “The Velvet Underground” төрж, “Нойрсохуй”, “Үс засалт”, “Эзэнт гүрэн” гээд зуу гаруй кино төрсөн юм. Гэхдээ Энди Вархол нийтэд бус өөртөө болон хэсэг нөхдөдөө л зориулсан авангард чиглэлийн кино бүтээдэг байж. Тэрбээр арав хүрэхгүй киногоо л театрын дэлгэцэд гаргасан байдаг.
“Үйлдвэр” нь урлагаас гадна хүмүүсийн харилцааг “үйлдвэрлэж” байсан юм. Өөрөөр хэлбэл, тэнд тухайн үеийн уран бүтээлчид, рок одод, зохиолч, зураачид цуглардаг байв.
Орон гэргүй, гудамжны мэт амьдралтай хиппичүүдээс эхлэн Холливудын одод, баян язгууртнуудын дунд ч Энди Вархол байр сууриа олсон байв. Урлагт бүхий л амьдралаа зориулж, орчин үеийн уран зураг, зар сурталчилгааны салбарт нэрээ мөнхөлсөн тэрбээр 1987 онд таалал төгссөн юм. Энди нэгэн удаа “Үхэл гэдэг маш олон зүйлийг бүтээнэ. Тэр чамайг супер од ч болгож чадна” хэмээн санаатай ч юм уу, “сахилгагүйтээд” ч юм уу хэлсэн байдаг. Гэхдээ аль нь ч байсан тэрбээр өнгөрсөн зууны урлагийн од болон гялалзсан билээ.

Амхерстийн “даяанч”

Би хэн ч биш! Харин чи хэн бэ?
Чи ч бас хэн ч биш үү
Тэгвэл хоёул адилхан юм байна, битгий хэл
Тэд биднийг цөлчихнө шүү!

Хэн нэгэн байх хэчнээн гунигтай!
Олны өмнө мэлхий шиг
Өдрийн турш нэрээ зарлана,
Өрөвдмөөр, нүд хуурах балчиг намагт.

Нийгэмд эзлэх байр суурь, эмэгтэй хүний үүрэг, бусдад төрүүлэх аятай сэтгэгдлийг үл тоон, байгалийг шүтэж, ганцаардалтайгаа ханьсан, мөнх бусийн тухай бясалган, бүхий л амьдралынхаа турш өрөөндөө “даяанчилсан” Эмили Дикинсон нас барсан хойноо л олонд танигдсан билээ. Дээрх мөртүүд ч үймсэн олноос зай барьж, үйл явдалд ажиглагчаар л оролцдог эзнээ харуулж байгаа бус уу?
Тэрбээр АНУ-ын Массачусетс мужийн Амхерст хотын нэр хүндтэй гэр бүлийн хоёр дахь хүүхэд бөгөөд 1830 онд мэндэлжээ. Өвөг эцэг нь Амхерстийн коллежийг үндэслэгч, харин аав нь тус сургуулийн санхүүг хариуцагч төдийгүй хүндтэй улстөрч байв. Тиймээс ч гурван хүүхдийнхээ боловсролд ихэд анхаарч, онцгой их мэдлэгтэй болгохыг зорьжээ. Хожмын нэрт найрагч Амхерстийн академид долоон жил сурахдаа сонгодог уран зохиол, латин хэл, газарзүй, түүх, гүн ухааны хичээл заалгана. Уламжлал, хууль ёсыг ягштал баримталдаг эцэг, эх нь хүүхдүүдээ загалмайтны шашны ном ёсоор хүмүүжүүлнэ. Чанд хатуу үзэлт эцэг Эдвард Дикинсон нь “гаж, буруу” үзэлд автахаас нь сэргийлж хүүхдүүдийнхээ унших номыг ч хянадаг байсан гэдэг. Эртний домог туульс болон Шарлотт Бронте, Уильям Шекспир, Хэнри Давид Торо, Ральф Уолдо Эмерсон нарын зохиолоор Эмили охины оюун “тэжээгдэж” байлаа.
Эмилиг 10 настай байхад тэднийхэн шинэ байшинд нүүн орсон бөгөөд өрөөний цонх нь оршуулгын газар руу хандсан байрлалтай байв. Шүлэгт нь үхэл, диваажин, бурхны сэдэв зонхилдог нь ч үүнээс эхтэй байж болох. Мөн 14 настайд нь дотны найз, үеэл эгч София нас барсан нь түүнд хүнд цохилт болж, сэтгэлийн дарамтанд орсон охиноо эцэг, эх нь Бостон руу явуулжээ. Удалгүй тэр аяллаасаа ирэн хичээлдээ шамдаж эхлэв. Тэр үед Эмили амьдрал туршийнх нь анд, утга зохиолын нөхөр Сюзан Гилберттэй танилцсан байна. Эмили Сюд зориулж олон шүлэг бичсэн төдийгүй гойд найраглиг 300 гаруй захиа илгээжээ. Хожим түүний ах Остин Дикинсонтой нь гэрлэсэн Сюзаныг найрагчийн онгодын охин тэнгэр, магадгүй дурлалт бүсгүй нь байсан гэж судлаачид таамагладаг. “Би чиний бvлээхэн зvрхний дэргэд vvрээ засаад дахин хэзээ ч салхи vлээхийг, шуурга догшрохыг сонсохгvй байх сан. Сэтгэлд чинь надад зориулсан зай байна уу? Эсвэл би ингээд л орон гэргvй мэт тэнvvчилсээр явах ёстой юм уу” хэмээн тэрбээр Сюзид бичсэн удаатай.
Амхерстийн академийг дүүргэснийхээ дараа Эмили Өмнөд Хадлейн эмэгтэйчүүдийн коллежид үргэлжлүүлэн сурсан ч арван сарын дараа орхижээ. Эрүүл мэндийн шалтгаанаар Бостон руу явсан, Филадельфи, Вашингтонд хэдхэн долоо хоногийн хугацаанд зорчсон зэргийг нь эс тооцвол төрөлх гэрээсээ холдоогүй тэрбээр энэ л үеэс эхлэн олноос тасран гэртээ бүгж, шүлэгчийнхээ хувьд ч зожигорч эхэлсэн байна.
Америкийн төдийгүй дэлхийн утга зохиолын түүхэн дэх онцгой өдрийн нэг гэгдэн хожим түүхэнд тэмдэглэгдсэн 1862 оны дөрөвдүгээр сарын 15-нд Эмили зохиолч, шүүмжлэгч Томас Хиггинсонд шүлгүүдээ хавсаргасан захидал илгээжээ. Хиггинсоны “Залуу зохиолчдод хүргэх захиа” нийтлэлд Эмили хариу бичиж, бүтээлүүдээсээ сонирхуулсан нь тэр байж. Энэ нь нууцлаг найрагч эмэгтэй утга зохиолын хүрээлэлд бүтээлээсээ дэлгэсэн анхны тохиол ба Дикинсон, Хиггинсон нар олон жилийн хойно нэг л уулзаж, найрагчийг насан эцэслэх хүртэл захидлын найз, оюуны хамтрагчид байжээ.
1860-аад оны үеэс эхлэн зөвхөн цагаан өнгийн хувцас өмсөх болсон Эмилиг хотынхон нь “Цагаан хувцастай эмэгтэй” хэмээдэг байв. Чухам энэ үеийг түүний уран бүтээлийн оргил гэж намтрыг нь бичигчид үздэг. Цэвэр ариун хийгээд үхэл, бурхныг бэлгэдсэн цагаан өнгө, цэцэгс, шүлгүүдэд нь олонтаа дүрслэгдсэн дов толгод, жаргаж буй нар мөн Карло нэрт нохой нь Эмилигийн үнэнч нөхөд болж байлаа.

Улиран нисэгчид-
Зөгий, шувууд, цаг хугацаа
Гунигт шүлэггүй.
Үлдэвч одогсод-
Булш, толгод, өнө мөнх
Надад зохисгүй.
Хэвээр хоцрогсод-
Тэнгэрийг би тайлбарлаж чадах уу?
Таавар чигээр эд хэрхэн оршном!

Ахуйд буртаглагдаагүй цэвэр мэдрэмжээс л яруу найраг төрдөг. Олны хөлөөс дайжин, ганцаар сууснаараа Эмили дотогш алсарч, өөрийн дуу хоолойг сонсон үхэл, амьдралын учир утгыг бясалган, энгийн зүйлсээс ч гоо үзэсгэлэнг олж харсан нь гайхамшгийг бүтээсэн болов уу.

Ямайкад “төрж”, Америкт “өсөн”, таван тивд түгсэн регги

Улаан, шар, ногоон өнгийн хослол, ширэлдсэн мэт урт үс, амьдралын сайн сайхныг магтан дуулагчид бол регги хөгжмийн билэг тэмдэг. 1960-аад онд Ямайкад үүссэн энэ урсгалын хамгийн алдартай төлөөлөгч бол Боб Марлигийн нэрийг дуулаагүй, “No woman, no cry” дууг сонсоогүй хүн соёлт ертөнцөд үгүй биз.
Боб Марли реггиг Ямайкийн хил давуулан, дэлхийн хөгжим болгоход гол нөлөө үзүүлсэн гэдэг.
Ямайкийн уламжлалт дуу, үндэсний урлагийн зарим онцлог элементийг ска, рокстиди урсгалтай хослуулсан регги үүссэн цагаасаа хөгжим сонирхогчдын дунд өргөн тархан, шүүмжлэгчдийн анхаарлыг татсан түүхтэй. Энэ урсгалын эхэн үеийн төлөөлөгчдөд Bunny Lee, Clancy Eccles, Larry Marshall, Peter Tosh нар багтдаг. Ритм гитар, банжо, бүрээ, бөмбөрийн товшилтоос гарах удаан, түргэн хэмнэлийн голч нь чихэнд наалдацтай, сонсоход сэтгэлд дотно санагддаг биз.
???
Энэхүү хөгжмийн гол онцлог нь цохилт. Нарийн тооцоолсон ,тэгш хэмнэлт бөмбөрийн товшилтод тааруулан гитар, бүрээ эгшиглэж, дуучин хэмнэлд нь автдаг. Дээр дурдсанаар регги урсгалын бүтээлд амьдралын сайн сайхны тухай сэдэв зонхилдог. Асуудал их тохиолддог ч найдвараа алдахгүй байх, бүх зүйл сайхан болно гэдэгт итгэхийг уриалсан үгс регги дуунд олон бий. Түүнчлэн 1930 онд Ямайкад дэлгэрсэн растафариан шүтлэг, бурхны тухай сэдэв ч энэ хөгжмийн нэг хэсэг. Эхэн үеийн регги уран бүтээлчдийг растафариан номлогчид ч гэж болно. Растафариан нь улс төр, шашин шүтлэг, уран зохиол, кино гээд олон салбарт түгсэн ч орчин үед регги хөгжимд л шингэн үлдсэн байна. Растафарианчуудын хувьд марихуан нь бурханд ойртох нэг зам болдог. Энэ шалтгаанаар зарим уран бүтээлч хар тамхины тухай дуулах нь ч бий. Харин Ямайкын Засгийн газар 2009 оны хоёрдугаар сараас эхлэн садар самуун, хүчирхийлэл, хар тамхи сурталчилсан утга агуулгатай регги дуунуудын жагсаалт гарган, радио, телевизээр нэвтрүүлэхийг хориглосон юм.
???
Реггигийн сүлд болох гурван өнгийн тугны улаан нь Растафариан шүтлэгийнхээ төлөө амиа өгсөн хүмүүсийн цус, шар нь газар нутгийн эд баялаг, ногоон нь Африкийн байгалийн сайхныг илтгэдэг байна. Эх оронч билэгдэлтэй энэ хөгжим үүссэн газраасаа хальж, дэлхийн сонсогчдын сонорыг мялаах болсон нь учиртай.
Карибийн тэнгисийн зүгээс үлээсэн регги хөгжмийн салхи 1970 он гэхэд Америк, Европ, Ази, Африк тивийг хамарчээ. Ялангуяа томоохон клубийн дижи нар шинэ онцгой дуугаралтыг эрж хайн, тухайн үед гарч ирсэн реггиг ихээр тоглуулдаг байжээ. Энэ үед л уг хөгжим ид цэцэглэж байсан бөгөөд 70-аад оны үеийг реггигийн алтан үе хэмээдэг. Өдийг хүртэл бүтээлээ туурвиж буй “UB40”, “Midnite”, “The Ethiopians” зэрэг алдартай уран бүтээлчид тэр үед байгуулагдсан байдаг.
Улс орон бүрт харилцан адилгүй тархахдаа тухайн орны соёл, онцлогоос хамааран дагавар шинэ төрлүүд бий болдог нь ямар ч хөгжмийн урсгалд энгийн үзэгдэл. Реггигийн хувьд Ямайкад үүсч, удалгүй Америкийн сонсогчдод хүрч, улмаар таван тивийхний сонорыг мялаах болсон. Ингэхдээ дотроо хорь орчим төрөлд хуваагдасан байдаг. Тухайлбал:
Dub: регги хөгжмийн анхдагч урсгал. Басс гитар, бөмбөр гол үүргийг гүйцэтгэдэг бөгөөд хөгжмийн продюсер King Tobby үүнийг “Толгой дотор галт уул дэлбэрэх мэт” хэмээн тодорхойлсон нь бий.
Rocker: “Sly&Robbie” хамтлагийн дуунуудаас эхтэй. Энэ нь рок хөгжмийн элемент, түрэмгий шинжийг агуулсан төрөл юм.
Lovers rock: Лондон хотод 1970 оны үед үүссэн. R&B хөгжимтэй нэлээд ойролцоо дуугаралттай бөгөөд дууны шүлэгт нь хайрын тухай сэдэв зонхилдгоос “хайрын рок” нэрийг авчээ.
Hip hop, rap: Хип хопын эх өлгий болсон Нью-Йорк хотод регги хөгжмийн энэ төрөл 1980-аад оны эхээр үүссэн гэдэг. Энэ төрлийн уран бүтээлчид реггигийн хэмнэлд “үглэдэг” нь нэрнээс нь л ойлгомжтой байгаа болов уу.
Dancehall: Yellowman, Super cat, Shabba Ranks зэрэг уран бүтээлчид техно хөгжим хүчээ авч эхэлсэн 1980 оны үед энэ төрлийн эхийг тавьжээ. Электро хөгжмийн хурдтай хослох болсноор регги нь бүжгийн талбайд хүмүүсийг уях болсон байна.
Reggaeton: Латин Америкийн орнуудад регги түгснээр тэндхийн салса, бамба, самба, богато зэрэг хөгжминй урсгалуудтай сүлэлдэн 90-ээд онд бий болсон харьцангуй залуу урсгал юм.
Reggaefusion: Реггигийн хамгийн сүүлд гарсан урсгал энэ юм. Электро, рэп, рок, панк урсгалын холимог төрөл.
Бусад хөгжмийн онцлогийг хадгалан хөгжихийн зэрэгцээ зарим хамтлаг дуучид реггигийн элементээс бүтээлдээ тусган туурвих нь элбэг. Хамгийн анх “Beatles” хамтлагынхан “Ob-la-di, ob-la-da” дуундаа регги хэмнэлийг ашигласан байдаг.
Регги хөгжим үүсээд дөч гаруй жил болж байгаа учраас дэлхий хөгжмийн залуу урсгалуудад ордог. Магадгүй үүнээс шалтгаалан монгол сонсогчдын дунд төдийлэн тархаагүй болов уу. Хэдийгээр hi-fi фм 98.9 энэ төрлийн хөгжмийн нэвтрүүлэг явуулдаг байсан ч зогссон. Улам шинэчлэгдэн, хөгжсөөр буй регги шинийг эрэлхийлэгч залуусын маань дунд удалгүй өргөн дэлгэрэх биз ээ.

Баярласан.Зөндөө их,Энэрэлд

Эрх чөлөө, энх тайван, хайр сэтгэл

Вьетнамын дайн, арьс өнгөөр ялгаварлах үзлийг эсэргүүцсэн залуус 1960-аад оны үед Америкийн Сан-Франциско хотноо цуглажээ.

Тэдний хувцаслалт, гадаад байдал нь тухайн үедээ их л сонин, содон байсан нь хожим хиппи урсгал болон загварын ертөнцөд түрэн орж ирсэн түүхтэй. Эрх чөлөө, энх тайван, хайр сэтгэлийг магтан дуулагчид энэрэнгүй үзэлтэн Махатма Гандийн үзэл санааг дагадаг байлаа.

“Woodstock”, “Summer of love” зэрэг хөгжмийн наадам хиппи залуусын хэрэглээ болон тархахад хүчтэй нөлөө үзүүлжээ.

Ийнхүү дайн байлдаан, хүчирхийллийг эсэргүүцэгч залуусын хөдөлгөөн амьдралын нэг хэв маяг болон өргөжсөн байна.

Орчин үед үзэл бодлоос илүү хувцасны хэв маяг нь хиппиг тодорхойлох болж. “Street fashion” буландаа хиппи стилээр хувцасладаг М.Энэрэлийг урилаа.

Тэрбээр FM-107-гийн жааз хөгжмийн нэвтрүүлэг хөтөлдөг юм билээ.

Янз бүрийн хээ угалзтай даавуун даашинз нь энэ стилийг эрхэмлэгч эмэгтэйчүүдийн байнгын хэрэглээ. Сүүлийн үе охид, бүсгүйчүүдийн сонголтод нийцсэн балерина буюу өсгийгүй гуталтай нь даашинз тун сайхан зохицож байна.

Задгай тавьсан үсээ боолтоор даруулан гоёх нь хиппи хувцаслалтын салшгүй хэсэг төдийгүй тун ч дэгжин харагдуулдаг.

Зуны дэлгэр цагт яг тохирсон улбар өнгөтэй, байгалийн дүрслэл бүхий цүнх нь хиппи стилийг улам тодотгоно

Бугуйвч, бөгж, зүүлт зэрэг аксессуар бол хиппи гэлтгүй ямар ч стилийн хувцасны чимэг билээ.

Гарчиг ч уг нь байгаа л даа. Даанч...

Дэлхийн хамгийн анхны кино “Галт тэрэг ирж байна” 1898 онд гарчээ. Тэгэхэд өмнөөс нь ирэх галт тэргийг хараад айсан хүмүүс театрын хаалга тийш хошууран, зугтацгаасан гэдэг.Тэгвэл зуу гаруй жилийн өмнө үүссэн энэ урлаг өнөөдөр техникийн дэвшил, хүний оюун ухаан, бүтээлч чадвартай сүлэлдэн оргилдоо хүрсэн гэдэгтэй хэн ч маргахгүй биз. Үе үеийн “галт тэрэг” ирж, буцан дараагийн гийчид нь өмнөх үеэсээ ололттойг нь авч, шинэчлэн хөгжүүлсээр.Технологийн шинэч лэл, компьютерийн өр гөн бо ломж нээгдсэн ч хамгийн гол нь киног урлаг талаас нь авч үзэх чухал. Kино нь дотроо хөгжим, бүжиг, уран зохиол, дүрслэх урлаг гээд урлагийн бүхий л төрлийн онцлог, давуу чанарыг агуулсан байдаг. “Бидний ухамсраар дамжин, зүрх сэтгэлийн мухарт орших харанхуй өрөөнд хүрч чаддагаараа кино зүүд, хөгжимтэй адилхан” хэмээн Шведийн кино найруулагч Ингмар Бергман хэлсэн байдаг.

Түүний хэлсэнчлэн хүний дотоод сэтгэл, мөн чанар луу хандсан тэрхүү кинонуудыг арт хаус, арт кино хэмээн нэрлэдэг. Өөрөөр хэлбэл, арилжааны бус, жинхэнэ урлагийн бүтээл бо лон хийгдсэн байдаг бөгөөд өндөр түвшинд ойлгож мэдэрдэг, “бэлтгэгдсэн” гэж хэлж болох үзэгчдэд илүүтэй хүрдэг. “Арт кино нь орон зай, цаг хугацааны нэг шугамд үйл явдал нь өрнөдөг, алдаа мадаггүй хийцтэй, харилцан яриа зонхилж, утга нь тодорхой болж төгсдөг Холливудын ихэнх киноны чиг шугамаас хазайсан байдаг. Бодит амьдрал ба төсөөлөл, мөрөөдлийн дунд үйл явдал нь өрнөж, хувь хүний оршихуй, нийгмийн нөлөө, гүн ухаан, ёс суртахуун, сэтгэл зүйн асуудлыг хөнддөг нь арт киноны онцлог” хэмэн кино шүүмжлэгч Дэвид Бордуэл то дорхойлжээ.Иймэрхүү асуудлуудыг дэвшүүлсэн арилжааны кинонууд байдаг ч шийдлийг нь хамт үзүүлдэг. Харин арт киноны хувьд тэдгээрийг баатруудын бодол, мөрөөдөл, харилцан яриагаар тодотгон, асуудлын шийдлийг үзэгчдэд нээлттэй үлдээдэг. Эхлээд үзэхэд далд дүрслэл, ойлгомжгүй байдал нь үзэгчийг төөрөгдөлд оруулж болох ч дахин үзэх тусам ойлгож, мэдэрч, киноны “амтанд” орж, шимтэн үзэж эхэлдэг нь арт хаусын увдис гэлтэй. Арт киноны эхэн үеийн төлөөлөгчид нь 1920-иод оны Оросын Сергей Эйзенштейн, Испанийн Луй Бүньюэль, Английн Алфред Хитчкок, Шведийн Ингмар Бэргман, Францын Жан Люк Годар, Марсел Пагнол нар юм. Энэ онд “They shoot pictures,don’t they” сайтынхан нэр хүндтэй шүүмжлэгч, судлаачдын жагсаалтаас шүүн дэлхийн шилдэг 100 киноны нэрийг гаргасан.Уг жагсаалтад орсон кинонуудын дийлэнх хувь нь 1980 оноос өмнө хийсэн бүтээлүүд байгаа нь техникийн боломж хомс нөхцөлд ч тэдгээр найруулагчид урлагийн бүтээл хийж чадсаныг харуулж байгаа юм.Цаашлаад Германы экспрессионизм, Италийн нео реализм, Францын шинэ давалгааны үе кино ертөнцийн хөгжилд их үүрэг гүйцэтгэсэн гэдэг. XX зуунд дүрслэх урлагийн нэгэн чиглэл болж үүссэн экспрессионизм нь аажимдаа кино руу хальжээ. Роберт Вине, Фриц Ланг, Фридрих Мурнау зэрэг уран бүтээлч өдөр тутмын орчин хүрээллээс эрс татгалзаж, зохиомлоор барьж байгуулсан экспрессионист маягийн тайз, байгууламж дотор киноныхоо үйл явдлыг оруулж өгсөн бай на. Гол дүрийн жүжигчнээс гадна тайз, чимэглэл нь өөрөө тог лож буй мэт кино нь мэдээжийн хэрэг урлагийн ертөнцөд томоохон үйл явдал болжээ.Италийн хувьд, дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа фашизмыг магтан дуулсан эсвэл чанар муутай инээдмийн кино хийж байв. Микеланжело Антониони, Жианни Пуччини, Цезаре Заваттини нарын шүүмжлэгч үүнийг эсэргүүцэн, хайр найргүй шүүмжилдэг байж.Лукино Висконти хэмээх залуу найруулагч “Солиорол” киногоо 1943 онд хийснээр ажилгүйдэл, гуйланчлал, өвчин эмгэг зэргийг үзэгчдэд ил гаргаж тавьсан неореализм урсгал үүссэн түүхтэй. “Би амьд, бодит хүний тухай өгүүлэх ёстой” хэмээн Висконти найруулагч киногоо тайлбарласан гэдэг. 1960-аад онд Холливудын кино, Ита лийн неореализм хоёрын нөлөөгөөр nouvelle vague буюу Фран цын шинэ давалгаа бий болжээ.Федерико Феллинигийн “La Dolce Vita”, Жан Люк Годарын “L’Avventura”, “A Bout de Souffle” гэсэн гурван киног энэхүү шинэ давалгааны гол бүтээл гэж үздэг аж. Найруулагчийн хувийн үзэл бодол, туршлага, гүн ухааны бодол бясалгал нь арт киноны гол цөм болдог.Киноны жүжигчид нь ихэнх тохиолдолд олонд төдийлэн танигдаагүй хүмүүс байдаг бөгөөд нүсэр техник шаарддаггүй, зар сурталчилгаанд их мөнгө цацдаггүй. Үзэгч цөөнтэй учраас box office-г тэргүүлэх нь ховор. Харин тэдгээр бүтээлүүд Венецийн, Каннын, Берлиний, Sundance-ийн зэрэг кино наадмуудад оролцон, шүүмжлэгчдийн анхааралд өртөн үнэлэгддэг.Мөн Герман, Франц, АНУ, Хятад, Япон гээд дэлхийн ихэнх улсад арт хаусын төрөлжсөн кино театр, үзвэрийн газрууд байдаг. Тэгвэл манай орны хувьд, ердөө л гарын таван хуруунд багтах кино театруудад нь ашиг орлого хөөсөн арилжааны кинонууд ихэвчлэн гардаг. Телевизүүдийн кино албад ч арт кинонд анхаарлаа төдийлэн хандуулдаггүй.Харин үзэгчдийг киноны гүн рүү нэвтэрч, гол санаанд нь хүрэх, өөр өнцгөөс харахад нь туслах нэвтрүүлгийг Боловсрол суваг телевиз “Кино боловсрол олгох хөтөлбөр”-өөр, NTV “Эгэл биш кино”, “Энэ бол кино” булангаараа хүргэж байгаа билээ. Мөн “Занаду” арт галерейд долоо хоног бүрийн бямба гаригт “Алтан хальс” холбооны залуус арт кино гаргадаг юм.Сонгодог болон арт кино сонирхогчдыг нэгтгэх зорилготой уг үйл ажиллагаа үнэ төлбөргүй. Мөнгө олох бус, хүмүүст кино урлагийг мэдрүүлэх чин хүсэл нь эндээс харагдаж буй. Бямбын кино өдөрлөг “Dreamers day” нэртэй. Бернардо Бертолуччигийн дээрхтэй ижил нэртэй бүтээл нь 60-аад оны Франц, кинонд “донтогч” гурван залуугийн тухай өгүүлдэг.Тэр үеийн Парист боловсрол өндөртэй, киног урлаг талаас нь үнэн сэтгэлээсээ мэдэрч чаддаг, хайрладаг, үзээд сэтгэж боддог залуус ямар ч газраас илүү их байсан гэдэг.Үүнээс улбаалан “Алтан хальс” холбооныхон энэхүү нэрийг сонгосон аж. Кино, мөрөөдөл, урлаг гурвын шүтэлцээнд шинэ мэдлэг, мэдрэмж хүртэхийг хүссэн хэнд ч “Занаду” нээлттэй